शनिवार, १ ऑगस्ट, २०२०

पुस्तकांची मांदियाळी



 - डॉ. सुधीर रा. देवरे

    अलीकडे प्रचंड प्रमाणात पुस्तकं प्रकाशित होत असतात. अगदी तालुक्याच्या ठिकाणी आणि गावागावातही रोज अनेक प्रका‍शन संस्था स्थापन होत असूनही त्या कमी पडतात म्हणून अनेक लेखक (लिहिणारा तो लेखक या अर्थाने) स्वखर्चाने आणि स्वत: स्थापन केलेल्या प्रकाशनाच्या नावाने पुस्तकं प्रकाशित करत आहेत. नक्की आकडा सांगता येत नसला तरी महाराष्ट्रात रोज कमीतकमी पंचवीस पुस्तकं प्रकाशित होत असावीत. या हिशोबाने महिण्याला सातशे पन्नास तर वर्षाला नऊ हजार पुस्तकं प्रकाशित होत असावीत. इतकी पुस्तकं कोणताही एक वाचक वाचू शकत नाही. एखाद्याने ही सगळी पुस्तकं वाचायचं ठरवलं व त्यासाठी दिवसातले चोवीस तास त्याने दुसरं काहीही काम केलं नाही तरी सगळी पुस्तकं आपल्या आयुष्यात वाचणं शक्य नाही.
    एकदा एका लेखकाशी अपघाताने भेट झाली तेव्हा ते म्हणाले, माझे आतापर्यंत फक्‍त पस्तीस पुस्तकं प्रकाशित आहेत. (कितीही मोठी रक्कम धनादेशावर लिहिताना रूपये फक्‍त' हा शब्द लिहितात तसं या लेखकाने फक्‍त पस्तीस असं म्हटलं.) आपल्या दृष्टीने, बापरे पस्तीस पुस्तकं? आणि त्या लेखकाच्या दृष्टीने, फक्‍त पस्तीस पुस्तकं! तरीही अजून पर्यंत त्यांचं आणि त्यांच्या कोणत्याच पुस्तकाचं नाव वाचल्याचं आपल्याला आठवत नाही. त्यामुळे आपण वाचक म्हणून किती मागे आहोत हे लक्षात येतं.
    दिनांक १२-१२-२०१२ या दिवशी माझ्या एका मित्राने स्वखर्चाने एकदम बारा पुस्तकं प्रकाशित केलीत. त्या प्रकाशन समारंभाची आधी कार्यक्रम पत्रिका आणि नंतर फोन आला तेव्हा अगदी मनापासून त्या मित्राचं हार्दिक अभिनंदन केलं. एकाच वेळी बारा पुस्तकं प्रकाशित करणं म्हणजे त्या आधी बारा पुस्तकं लिहून काढणं हे एव्हरेष्ट शिखर सर करण्याइतकी ऊर्जा या मित्राने नक्कीच खर्च केली असावी, हे मनातून मान्य केलं.    
    दहा- बारा वर्षांपासून हळूहळू लिहून ठेवलेली आणि पाच वर्षांपासून एका प्रकाशकाकडे दिलेली माझी चार पुस्तकं एकदम अलीकडेच प्रकाशित झालीत, असं सांगायला सुध्दा संकोच वाटतो. संकोच यासाठी वाटतो, की एकाच वेळी चार पुस्तकं प्रकाशित होणं म्हणजे भविष्यातली आपली जबाबदारीही वाढलीच. या पार्श्वभूमीवर एकाच लेखकाची एकदम बारा पुस्तकं प्रकाशित होण्याची घटना एक रेकॉर्ड असेल हे  नक्की.
    अशा प्रचंड प्रमाणात साहित्य छापलं जात असेल तर मग वाचकाने काय करावं? कोणती पुस्तकं वाचावीत आणि कोणती वाचू नयेत हे त्याने कसं ठरवायचं? खरं तर हा प्रश्न वाचक म्हणून मलाच पडलेला आहे. म्हणून मी स्वत:ला एक शिस्त लावून घेतली. पुस्तक वाचण्याची एक प्राधान्यसूची मी तयार केली आहे. ती अशी:
एक: वाचलीच पाहिजेत अशी पुस्तकं.
दोन: एकदा वाचायला हरकत नाही अशी पुस्तकं.
तीन: वाचली नाहीत तरी चालेल अशी पुस्तकं.
    अशा पध्दतीने एक आणि दोन क्रमांकाची पुस्तकं वाचत असतो. इथं इतर वाचकांनाही गृहीत धरून वरील तीन पर्याय सगळ्यांसाठी सुचवतो.
    पुस्तकांची अशी यादी केली की वाचणं सोपं होईल हे खरं असलं तरी यासाठी निकष कोणता लावायचा हा सुध्दा यक्ष प्रश्न आहेच. कोणती पुस्तकं वाचावीत आणि कोणती वाचू नयेत, हे कोणाला विचारावं हे त्यापेक्षा कठीण.
(ब्लॉगवर टाकण्यासाठी हा लेख 2013 सालीच लिहून ठेवलेला. अद्याप अप्रकाशित. लेखाचा इतरत्र वापर करताना लेखकाच्या नावासह ब्लॉगचा संदर्भ द्यावा ही विनंती.)

© डॉ. सुधीर रा. देवरे
   ब्लॉगचा पत्ता: http://sudhirdeore29.blogspot.in/

बुधवार, १५ जुलै, २०२०

पाप आणि पुण्य

-   डॉ. सुधीर रा. देवरे

    देवाला आपण माणसासारखं उभं केलं. म्हणजे देवाची मूर्ती आपण माणसाच्या रूपासारखी बनवतो. आपल्याच रूपात आपण त्याला पहात आलोत. राग, लोभ, प्रेम, काही प्रमाणात दोषही माणसासारखेच आपण त्याला बहाल केले. माणूस आनंद व्यक्‍त करतो वा रागावतो तसा देवही प्रसन्न होतो वा कोपतो. याचा अर्थ माणसाच्या रूपातच सर्व देव आहेत. सगळ्या देवांवर आपण माणसासारख्या नाना तर्‍हा आरोपीत केल्या. काही देवांना आपण आपल्या वासना सुध्दा बहाल केल्या. माणसापासून आपण देवाला खूप दूर जाऊ दिलं नाही.
    माणुसकी हे मानवी समाजाचं मूल्य आहे. संस्कृती सोबत अधिक प्रगल्भ होत गेलेलं तत्व म्हणजे माणुसकी. माणसात माणुसकी आली की देवत्व फार लांब नाही. म्हणूनच आपली नैतिक उन्नती करून घेण्यासाठी अध्यात्म असतं. जगण्याला धर्माचं अधिष्ठान असतं. धर्म म्हणजे जगण्याचं तत्व. धर्म म्हणजे पूर्वसुरींनी तयार केलेली सामाजिक आचारसंहिता. धर्म आणि अध्यात्म हे देवत्वाचं वा कर्मकांडांचं देव्हारे माजवणारं साधन नव्हे. कोणताही अध्यात्मिक माणूस अन्य धर्माचा व्देष करत नाही. परधर्माचा व्देष करताना कोणी दिसलं की समजावं,या तथाकथित माणसाचं अध्यात्म नकली आहे! सत्ता मिळवण्यासाठी तर धर्माचं अस्तित्व मुळीच नाही. पण माणूस इथंही गल्लत करत धर्माचा वापर करतो.
    देवाची आराधना करताना ठरावीक साच्यातील पाप- पुण्याच्या संकल्पनाही आपण आपल्यापुरत्या निश्चित करून टाकल्या. म्हणजे पोथी पुराणातला स्वस्त- प्रक्षिप्त मजकूर वाचून आपण पाप- पुण्याची गणना करतो ती मुळातूनच अज्ञानावर आधारीत आहे. पापक्षालन करता येतं, असा समज असल्यानेच पाप करायला माणूस धजावतो. पापक्षालन करण्याचे उपायही स्वस्त- सोपे आहेत. एखाद्याचं पापक्षालन एका नारळाने होतं तर कोणाचं, सोन्याचा मुकुट देवस्थानाला (देवाला नव्हे, गरजवंताला नव्हे) दान केल्याने होतं.  
    शारीरिक व्यंगाकडे पाहताना देवभोळे- भाबडे लोक आजही पाप- पुण्याचा पारंपरिक पगडा असलेला दृष्टीकोन ठेवतात. या जन्मी नसलं तरी पूर्वजन्मी पाप केलं असावं म्हणून भोग भोगावे लागतात, असा लोकसमज होता- आजही आहे. (काल परवापर्यंत जातीव्यवस्थेकडे पाहताना सुध्दा हाच दृष्टीकोन होता.) हातून पाप झालं असेल म्हणून अमुकच्या वाट्याला हे दु:ख आलं, असं सहज सांगितलं जातं. आजच्या निष्पाप माणसाच्या मागच्या जन्मातल्या पापाबद्दल चर्चा करून आपण आजच ‘निंदकाचं’ पाप करत असतो, हे आपल्या गावीही नसतं. स्वत:ला धार्मिक- अध्यात्मिक समजणारे काही तथाकथित आस्तिक लोक असा ‘निंदनीय’ प्रचार करतात, हे आणखी एक दुर्दैव.
    आजच्या आधुनिक जगातील शिक्षित माणसांतही लोकश्रध्देचं ओझं वाहणारे अनेक अंधश्रध्द लोक आढळतात. कोणाच्या शारीरिक दुर्बलतेकडे आपल्या मनाचे लाड पुरवून घेण्यासाठी सोयीस्कर पारंपरिक दृष्टीकोनातून पाहतात. शारीरिक दुर्बल माणसाने शारीरिक तंदुरस्त माणसाचा कायम  सहानुभुतीचा विषय व्हावा, अशी अपेक्षा केली जाते. दुर्बल व्यक्‍‍ती आपल्या अथवा सामाजिक न्याय हक्कासाठी भांडत असेल, तर काहींना त्या व्यक्‍‍तीचा आजही तो आगावूपणा वाटतो. सत्य वचन बोलणं म्हणजे फटकळ, खडूस आणि सत्य लपवून वरून गोड गोड बोलणं म्हणजे तोंडावर स्तुती करणं, याला लोक चांगुलपणा वा सज्जनपणा समजतात.
         पाप आणि पुण्य या संकल्पना केव्हाही सापेक्ष ठरतात. आधीच्या जन्माचा वचपा देव दुसर्‍या जन्मात काढत असेल तर देव आणि माणूस यात फरक काय राहिला! खरं तर माणूस सुध्दा आधीच्या जन्माचं वैर (पुढच्या जन्मातच नव्हे तर त्याच जन्मात)  विसरून जातो. आणि देव तर माणसाइतका क्रूर नाही. (पाप-पुण्य आणि योग्य कर्माची जबाबदारी आपल्या स्वत:वरच आहे,ती देवावर टाकू नका, हे देवाने या करोना काळात आपली दारं बंद करून अप्रत्यक्षपणे सुचीत केलं आहे.)  
        एकाच्या दृष्टीकोनातून जे पाप असू शकतं ते दुसर्‍याच्या मते पुण्य ठरू शकतं. म्हणून पाप- पुण्याची परिमाणं जोपर्यंत वैश्विक दृष्टीकोनातून बदलत नाहीत, तोपर्यंत पुण्य म्हणजेच देवत्व, संतत्व आणि मनुष्यत्वही आपल्यापासून कित्येक कोस दूर असेल. ‘पुण्याची गणना कोण करी’ हा ‍हरिपाठ फक्‍त घोकण्यासाठी नाही!
(‘सगुण- निर्गुण’ मटा, दि. 10-6-2020 च्या अंकात प्रकाशित झालेल्या लेखाचा बृहत भाग. लेखाचा इतरत्र वापर करताना लेखकाच्या नावासह ब्लॉगचा संदर्भ द्यावा ही विनंती.)

© डॉ. सुधीर रा. देवरे
   ब्लॉगचा पत्ता: http://sudhirdeore29.blogspot.in/